emre şahin : Ratpoison

Ratpoison Pencere Yöneticisi

Pencere yöneticisi (window manager) denen şey, Linux (daha doğrusu herhangi bir UNIX sistemi üzerinde XWindow) üzerinde çalışan ve Windows'ta karşılığı müstakilen bulunmayan bir programdır. Linux'ta programların kullanıcıyla etkileşimi çeşit çeşit programlar tarafından icra edildiği için, mesela Windows'taki bir programı kurup kaldırır gibi, kullanıcı pencerelerini yöneten programı da kurup kaldırabiliyorsunuz. En bilinen pencere yöneticileri GNOME ve KDE, bunlara popülerlikte bir de Xfce eklendiyse de, daha onlarca pencere yöneticisinin arasından tercih yapmak mümkün. Benim önceki tercihim Window Maker isimli, yukarda andıklarıma göre hayli "hafif", fazla özelliği ve bunların getirdiği yavaşlığı içermeyen bir pencere yöneticisiydi. Ancak burada anlatacağım Ratpoison, Window Maker'dan da daha hafif ve (benim durumumda) daha kullanışlı...

Öncelikle durumumu açıklayayım. Ben bir Emacs kullanıcısıyım. E-mail'den günlük yazılara, akademik yazılardan, bibliyografya kontrolüne, takvim programından, IRC programına bilgisayarla geçen vaktimin çoğunu Emacs üzerinde geçiriyorum. Bunu da (diğer pencere yöneticilerinde de) Emacs'e ekranın tamamını kaplatarak kullanıyorum. Bu Windows XP'de normal programlar için olmayan bir özellik (Vista'yı bilmiyorum), sadece oyunlar tam ekran modunda, çerçeve ve başlık da olmadan çalışıyorlar. Ben hangi programı kullandığımı bilmek için başlığa ihtiyaç duymadığım ve pencereyi tam ekran çalıştırdığımda kenarından tutulup büyütülmesinin ne işe yarayacağını anlamadığım için böyle yapıyorum. Internet gezgini ve kabuk da dahil olmak üzere hemen diğer programları bu şekilde kullanıyorum. (Kabuk da genelde Emacs içinden çalışıyor, bazen Emacs'in Internet gezgini w3m'i de kullanıyorum ama ayrıca bir xterm veya gezgin açmanın daha kullanışlı olduğu zamanlar da yok değil.) Eğer pdf okuyacaksam da, yazı yazacaksam da hemen her zaman tercihim tam ekran çalışmak oluyor. Zaten garip olan, insanın ekranda kullanmadığı bir çok programı bir arada görmeye çalışması... Ancak Microsoft'un elemanları öyle takdir ettikleri ve insanların zaten kısıtlı olan ekranlarını lüzumsuz pek çok şeyle doldurarak "özellik" ekledikleri için normali bu olmuş oluyor.

Eğer insan tam ekran çalışmayı alışkanlık haline getirirse, ortalıkta sürüyle ikon ve sağı solu oynayan lüzumsuz oyuncakla dolu pencere yöneticilerine neden hafıza ve CPU gücü harcadığını merak edecektir. Bir insan bilgisayarda bir işle meşgulken, ya tek bir pencerede, ya da birbiriyle alakalı bir kaç pencerede çalışır. Bir insanın o anki işiyle alakalı olmayan şeylerin ekranda yer kaplaması alışkanlığı, aynı zamanda dikkat de dağıtan bir şey. Neyse, bu çeşit soyut açıklamaları bir kenara bırakıp sadede gelelim...

Somut olarak bu yazıyı yazdığım bu noktadaki ekranın tamamen aşağıdaki gibi olduğunu düşünebilirsiniz.

Evet, Emacs'in ana menüsü, ikonları, "scroll bar"ları kapalı. Sadece mod satırı bana gereken tüm bilgileri (bazen bilgisayarın pil durumunu, bazen mail gelip gelmediğini...) veriyor. Görüldüğü üzere, herhangi bir ikon, tıklanacak nesne vs. mevcut değil.

Ratpoison'ın temel argümanı, (fare zehiri) adından da anlaşılacağı üzere farenin kullanımını gereksiz hale getirmek. Bazı durumlarda belki mecburen fare kullanılmakta, ancak pencere seçmek, boyutlandırmak ve sık kullanılan işlemler için bu gerekli değil. Programları nasıl çalıştırdığımızı sorarsanız da, "adlarını komut satırında yazarak" gibi basit bir cevap vermem mümkün, yine de isterseniz bir Ratpoison menüsü de mevcut, ancak bunu pek kullanmıyorum ben.

Pencere yöneticisinin yapması gereken ilk şey, kullanıcının istediği pencereyi seçebilmesine imkan sağlamasıdır ve Ratpoison bunu gayet güzel şekilde yerine getiriyor. Bilmeniz gereken ilk şey, Ctrl-t tuşunun, Ratpoison'ı ilk kurduğunuzda "komut" tuşu olarak seçildiği, Ratpoison'a vermek istediğiniz "pencere seç", "bu pencereyi kapat", "ekranı ikiye böl" gibi komutların hepsini önce Ctrl ile beraber t'ye, sonra da ilgili tuşa basarak veriyorsunuz.

Ctrl-t: Ratpoison komut tuşu.

Öğrenmeniz gereken en önemli tuş kombinasyonu, Ctrl-t ? (soru işareti). Bu tuşla, tam ekran modunda bütün kısayol tuşlarının anlamlarını görmek mümkün oluyor.

Tuş komutları yardımı: Ctrl-t ? (Soru işareti)

Sisteme ait programların olduğu menüyü (eğer kurulmuşsa, ki muhtemelen kurulmuştur) Ctrl-t . (nokta) ile alıyorsunuz. Bunu Windows'taki "Start" menüsünü açan pencere tuşu gibi düşünebilirsiniz.

Program menüsü: Ctrl-t . (nokta)

Çalışan pencerelerin listesini almak istediğinizde, Ctrl-t Ctrl-w tuşlarına basıyor ve aşağıdaki gibi bir liste alıyorsunuz. (Bunu normalde "taskbar" / "görev çubuğu" denen ve genelde ekranın en altında bir şerit gibi uzanan yeri seyrederek yaparsınız.)

Pencere listesi: Ctrl-t Ctrl-w veya Ctrl-t w

Sağ üstte görülen, o an çalışan programların listesi. (Sizde renkler farklı çıkabilir, ben kırmızı üzerine beyazı kendim ayarladım.) Buradan, misalen 1 numaralı pencereye geçmek isterseniz, ki Ratpoison her bilgisayarcı gibi saymaya 0'dan başlıyor, Ctrl-t 1'e basıyorsunuz ve deminki görüntüde görülen 1 numaralı pencereye geçiyorsunuz.

Eğer pencere numaraları aklınızdaysa, direkt olarak 0 ila 9 tuşlarına önceden Ctrl-t'ye basarak istediğiniz pencereye geçebilirsiniz.

Pencerelere rakamla geçiş: Ctrl-t 0 ... Ctrl-t 9

Eğer 9'dan fazla programı aynı anda çalıştırıyorsanız veya seçmek istediğiniz pencereye adıyla geçmek istiyorsanız, Ctrl-t ' (tek tırnak) kısayolunu kullanabilirsiniz. Seçmek istediğiniz pencerenin adının ilk bir kaç harfini yazıp, Tab tuşuna basınca geri kalan kısmı kendisi tamamlayacaktır. Bir pencerenin adını Ctrl-t A tuşlarıyla öğrenebilirsiniz.

Pencerelere isimle geçiş: Ctrl-t ' (tek tırnak)
Seçili pencerenin adı: Ctrl-t A

Bir sonraki ve bir önceki pencereye de Ctrl-t Ctrl-n ve Ctrl-t Ctrl-p tuşlarını kullanarak geçebilirsiniz. Sonraki pencereye geçmek için, Ctrl-t'yi müteakip Return veya Boşluk tuşları da kullanılabilir.

Sonraki pencere: Ctrl-t Ctrl-n, Ctrl-t Return, Ctrl-t Boşluk
Önceki pencere: Ctrl-t Ctrl-p

Peki birden fazla pencereyle aynı anda çalışacaksanız ne olacak? Ekranı yatay veya dikey olarak bölmek en iyisi. Bunun için Ctrl-t s (küçük s) ve Ctrl-t S tuşlarını kullanıyoruz. s ile yatay, S ile dikey bölebiliyorsunuz. Emacs içindeyken bir Ctrl-t s, bir Ctrl-t S sonucu aşağıdaki ekran görüntüsüne sahip oluyorsunuz.

Ekranı yatay bölme: Ctrl-t Ctrl-s veya Ctrl-t s
Ekranı dikey bölme: Ctrl-t Ctrl-S veya Ctrl-t S

Eğer isterseniz "frame" (çerçeve) denen bu bölümlerden birine Ctrl-t'yi takip eden ok tuşlarıyla geçiş yapabilirsiniz. Yukarıdaki resimde sağdaki kabuğa Ctrl-t Sağ ok tuşuyla geçmek mümkündür.

Bölünmüş ekranda hareket: Ctrl-t'yi takiben ok tuşları

Bu bölünmüş çerçevelerden biriyle, o an kullandığımızı yer değiştirmek istediğimizde, Ctrl-t'den sonra Ctrl ile ok tuşlarına basarız. Misalen yukardaki resimde Ctrl-t Ctrl-AşağıOk tuşlarına bastığımızda, Emacs ve Internet sayfası yer değiştirecektir.

Bölünmüş ekranda çerçevelerin yerini değiştirmek: Ctrl-t Ctrl-Ok tuşları

Çerçevelerin yerini değiştirmek için aynı zamanda Ctrl-t Ctrl-x tuşları da kullanılabilir. Bu durumda, ekrandaki her farklı programın köşesinde bir sayı belirecek ve bastığınız rakama göre, aktif pencere yer değiştirecektir.

Bir pencerenin komşu çerçeveyi de kapsaması için Ctrl-t Alt-Ok tuşlarını kullanabilirsiniz. Mesela Ctrl-t s ile ikiye böldüğünüz ekranı bu sayede yeniden tek parça haline getirmek mümkün.

Bölünmüş ekranda kapsayarak genişleme: Ctrl-t Alt-Ok tuşları

Herhangi bir pencereyi seçip, tam ekran modunda çalıştırmak için ise Ctrl-t Q tuşlarına basılır. Çalışacağımız pencereye yukarda anlatıldığı gibi ok tuşlarıyla gidip, Ctrl-t Q'ya bastığımızda, ekranı kaplayan tek bir pencere olacaktır.

Bölünmüş pencereyi tam ekran yapmak: Ctrl-t Q

Bölünmüş pencereyi tam ekran yapmak yerine boyutlarını değiştirmek isterseniz, önce Ctrl-t Ctrl-r'ye basıp, boyut değiştirme moduna geçin, Daha sonra ok tuşlarıyla çerçevenin boyutunu değiştirip Return tuşuna basın.

Bölünmüş pencerenin boyutlarını değiştirmek: Ctrl-t Ctrl-r

Eğer bir program kontrolden çıktıysa ve normal yollardan kapanmıyorsa, kapanmaya zorlamak için Ctrl-t k veya Ctrl-t K tuşları kullanılabilir.

Bir programı kapatma: Ctrl-t k
Bir programı zorla kapatma: Ctrl-t K

Program çalıştırmak ve dosya operasyonları için terminal (kabuk) çalıştırmak her zaman gerekli olduğundan, bunun için atanan da bir tuş kombinasyonu var, Ctrl-t c'ye bastığınızda, yeni bir xterm (veya öntanımlı terminal neyse o) açılıyor. Aynı şekilde, eğer saati öğrenmek isterseniz de, Ctrl-t Ctrl-a tuşlarını kullanmak mümkün. Aynı şekilde, fare işaretçisini ekranın sağ alt köşesine göndermek için Ctrl-t Ctrl-b tuşlarını kullanabilirsiniz.

Bir program çalıştırmak için illa bir kabuk açmak zorunda değilsiniz, Ctrl-t ! (ünlem) tuşlarından sonra vereceğiniz komut da bir kabuğa yazılmış gibi çalıştırılacaktır.

Kabuk komutu çalıştırma: Ctrl-t ! (ünlem)

Yaptığınız bir işlemi geri almak için Ctrl-t u tuşlarını kullanabilirsiniz. Bu sayede bölünmüş ekrandan tam ekrana geçtikten sonra yeniden bölünmüş ekrana dönmek mümkün.

Uzun komutlar

Yukarıda bahsettiğim kısayollar aslında burada anlatacağım uzun komutlara işaret eden tuş kombinasyonları. Yukarıda anlatılan bütün tuşları uzun komut adlarıyla çağırmak mümkün, ancak kısayolu olmayan da bir çok uzun komut mevcut.

Uzun komutları vermek için Ctrl-t 'den sonra : (iki nokta) tuşuna basıp, komut adını yazıyoruz. Mesela saati öğrenmek için Ctrl-t :time yazmak, Ctrl-t Ctrl-a ile aynı işlevi görüyor.

Aşağıda yukarda geçmeyen bazı komutlardan bahsedeceğim, gerektiğinde uzun komutların kısayollarını da anacağım. Daha sonra bu komutlarla özelleştirmenin nasıl yapılacağını anlatacağım.

select N: N, Ctrl-t w ile alınan pencere listesindeki rakamdır. Bu komutla o sıradaki pencereye geçiş yapılır.
title BAŞLIK: Halihazırda çalışan pencerenin adının BAŞLIK'a yazdığınızla değiştirir.
other: Bir önceki pencereye geçiş yapar. Kısayolu Ctrl-t Ctrl-t'dir.
info: Pencere hakkında bilgi verir. Kısayolu Ctrl-t i.
gravity G: Bir pencerenin ekrandaki yerleşimini ayarlamak için kullanılır. G "northwest", "north", "northeast", "east", "southeast", "south", "southwest", "west", "center" değerlerinden birini alabilir.
number N: Halihazırdaki pencerenin numarasını N ile verdiğimize değiştirmek için kullanılır.

Açılış dosyası

Ratpoison'ın da diğer bir çok program gibi, ayarlarını açılış dosyasından değiştirmek mümkündür. Ayarların yüklendiği dosya öntanımlı olarak home dizininde bulunan .ratpoisonrc isimli bir dosyadır.

Aşağıda benim dosyamı ve her komutun üstünde ne iş yaptığını bulacaksınız. Daktilo harfleriyle yazılmış satırlar dosyadaki satırlardır. Bu dosyaya, C-t : yoluyla verdiğiniz tüm komutları yazmak mümkündür. Ben buradaki dosyayı büyük ölçüde http://reactor-core.org/ratpoison-config.html adresinden uyarladım.

Aşağıdaki komut, yukarda Ctrl-t ile gösterdiğim Ratpoison komut kısayolunu Ctrl-z olarak değiştiriyor. Ctrl-t'nin bir çok programda başka anlamı olduğu için bunu tercih ettim. Burada C-z yerine M-F1 veya M-Tab gibi bir şey de yazabilirsiniz. Eğer kullandığınız program kısayol olarak bunu geçirmek istiyorsanız, (Ctrl-t için) Ctrl-t t'yi kullanabilirsiniz. Aşağıdaki durumda da, Ctrl-z z, çalıştığım pencereye bir Ctrl-z kısayolu gitmesine yol açar.

  escape C-z

Aşağıdaki exec komutları Ratpoison ilk açılırken çalışacak programları belirlemek için kullanılıyor. İlk satır, xwrits programını çalıştıran ve bana 50 dakikada mola verdiren bir betik (script) dosyasına ait.

  exec ~/bin/typing-break.sh

Arkaplanı siyaha çeviriyoruz.

  exec xsetroot -solid black -cursor_name left_ptr

Aşağıdaki iki satır, xscreensaver programını çalıştırıyor, ekran koruyucu olarak.

  exec xscreensaver-command -exit
  exec xscreensaver &

Emacs'i başta çalıştırıyorum.

  exec emacs22

Bu dört satır, normalde 1 pixel boşluk olan pencere sınırlarını sıfırlıyor ve pencerelerin çerçevelerin ortasında açılmasını sağlıyor.

  defbargravity center
  defborder 0
  defpadding 0 0 0 0
  defbarpadding 0 0 0 0

Bu iki satır, Ratpoison isteminin (normal Ctrl-t : ortaya çıkan) renklerini belirliyor. Öntanımlı beyaz üzerine siyah yazı, ben kırmızı üzerine beyaz yaptım.

  set bgcolor red
  set fgcolor white

Yeni pencereler açıldığında, eğer halihazırda çalışan programlara ait normal pencerelerse aktif olmamalarını sağlıyor bu. Rudeness (kabalık) değeri normalde 15, bütün pencereler açılıyor. Ancak bu değer sayesinde Emacs'te bir linke tıklayınca Opera'nın ekrana gelmesini engelliyorum, sadece arkaplanda çalışıyor.

  rudeness 13

Yeni tuş kombinasyonları. bind komutuyla sadece Ratpoison öntuşundan (normalde Ctrl-t'den) sonra gelen tuşu yazıp, bir de komut yazıyorsunuz. Aşağıdaki komutlar sayesinde (yukardaki escape C-z komutunu da düşünürsek) "Ctrl-z c" xterm'i, Ctrl-z o, Opera'yı, Ctrl-z y yudit editörünü açıyor.

  bind c exec xterm -sl 8192 -bg black -fg white -fa terminus -fs 18
  bind e exec emacs22
  bind o exec opera
  bind f exec firefox
  bind y exec yudit

Kurulum

Kurulum için kendi Linux dağıtımınızın standart kurulum sistemini kullanabilirsiniz. Debian Etch üzerinde ratpoison paketi mevcuttu, bu durumda Ubuntu da kullanabilir, herhalde RPM'leri de vardır.

Kurup, açılışta pencere yöneticisi olarak seçmek dışında bir kurulum yapmadım.

Konuyla ilgili daha fazla bilgiyi http://en.wikibooks.org/wiki/Using_Ratpoison/Table_of_Contents , http://ratpoison.antidesktop.net/cgi-bin/wiki adreslerinden alabilirsiniz. Ratpoison kaynak kodunu http://www.nongnu.org/ratpoison/ adresinden indirmek mümkündür.