emre şahin : Neden Word Kullanmiyorum

Neden Word kullanmıyorum?

Bir vesileyle LyX üzerinde yazdığım bilimsel ve içinde formüller olan bir metni, Microsoft Office 2003 Word'e çevirmem gerekti. Bu bana neden Word kullanmadığımı, yaklaşık 6-7 senedir sadece işin içinde başkaları olduğu ve mecbur olduğum zaman elime Word aldığımı hatırlatan bir tecrübeye dönüştü.

İki temel editörüm (metin işleyici, kelime işlemci) var. Zaman zaman başkalarını da kullansam da, Emacs ve LyX benim kullandığım editörlerdir. Günlük, bir formatlama gerektirmeyen yazılarımı ve programlarımı Emacs üzerinde, ödev, tez, kitap gibi formatlama gerektiren yazılarımı da bir LaTeX arayüzü olan LyX'te yazarım. LyX'te yazdıklarımı PDF ve HTML gibi formatlara çevirmek mümkün olduğu ve bu iki program da Windows, Linux, FreeBSD ve MacOS X'te çalışabileceği için kendimi Word gibi sadece tek bir program sürümüne (Office 2007 Word'ünde kaydedilenler, 2003'ta açılamayacakmış mesela), tek bir işletim sistemine (gerçi Word'ün MacOS sürümü de var ama...) veya tek bir doküman formatına hapsedilmiş hissetmiyorum. Word'de yazılmış ve içinde formüller olan bir dokümanı salimen LaTeX'e çevirmek için ek bazı programlar almak gerekir ama LaTeX'ten en azından HTML'e çevirip Word'de açabilirsiniz.

Bu hapis kısmı bir yana, hayatında etkin olarak vi veya Emacs kullanmış birinin tekrar Word gibi bir programda yazmasını beklemek, arabaya binmiş birine eşeğin faydalarını anlatmak gibi bir faaliyet. Bu Word denen editörde daha kademeli arama (incremental search) yok, 25 senedir yaşayan bir editör için utanç verici. (Microsoft henüz kademeli aramayı "innovate" etmemiş olmalı, Internet'i "innovate" ettikleri, masaüstünü "innovate" ettikleri, pencereli işletim sistemini "innovate" ettikleri gibi "innovate" etmelerini bekliyoruz. "Innovate" yenilik yapmak demek, Microsoft da böyle pazarlıyor bir çok şeyi ama göz boyamak ve aparmak dışında herhangi bir yenilikleri yok. Bu arada merak edenler Firefox kurup, Ctrl-F tuşuna basıp kademeli aramanın ne olduğunu görebilirler tabii.)

Emacs'te şöyle bir arama / değiştirme yapmak mümkün mesela: "'A' ile başlayıp içinde '-lar' veya '-ler' geçen kelimeleri bul ve bunların başına yıldız işareti koy." ("Wildcard" Word'de de var diyeceklere: Böyle bir şeyi Word'de yaparken, aramada harfin büyük-küçük olması özelliğini kapatmak gerekiyor.) Veya "ali"yi "veli"ye çevir deyince, "Ali"yi bulup "Veli"ye çevirmesi gibi hassasiyetler. (Emacs sadece bir editör değil, aynı zamanda hesap makinesi, programlama dili, Windows Explorer'ın yerini ondan çok daha iyi şekilde alabilecek bir kabuk ("e" ile başlayıp ".exe" ile biten, içinde 3 ila 8 "a" geçen dosya isimlerini seç diyebilmek ne kadar büyük nimet farkında mısınız?), e-mail ve haber programı, metin tabanlı bir Internet gezgini, günlük işlerinizi Outlook'tan çok daha verimli takip edebileceğiz -ve mesela çalıştığınız süreyi bile takip edebilecek- bir ajanda, hemen her dil için renk ayarları bulunan bir programlama editörü vs.)

Metinle çalışırken "sonraki 3 kelimenin baş harflerini büyüt" demek için sırasıyla Alt-3 ve Alt-C tuşlarına basmak yetiyor Emacs'te. Sonraki 16 satırı silmek için Ctrl-u Ctrl-u Ctrl-k yetiyor. Çünkü Emacs'i yazan (RMS ve diğer) adamlar bu programı kendileri kullanmak için yazdılar ve hemen hepsi bencileyin üşengeç adamlar, ne kadar az tuşa basarsa o kadar kar edeceğini düşünen. Programın her yeni özelliğini öğrendiğimde, bir programcı olarak programı yapanlara saygım artıyor.

Güvenlik açısından da mesela "bu metnin en eski 10, en yeni 10 halini yedekle" diyebiliyorsunuz. (Muhtemelen otomatik şifreleme de vardır, hiç araştırmadım ama çok büyük ihtimalle vardır.) Eğer Linux veya BSD üzerinde çalışıyorsanız kendi sürüm takibini kendisi yapabiliyor. (Word'de de var bu gerçi, eskiden ben bir dosya bozmuştum "sürüm takibi" yaparken, şimdi hatırladım.) veya CVS veya Subversion kullanabiliyor. (Sürüm takibi, bir dokümandaki değişiklikleri geriye doğru izlemenize imkan tanıyan bir sistemdir. Bir dosyanın sadece son halini değil, önceki hallerini de saklar ve siz de her adımda yeni dosya ismi vermek zorunda kalmazsınız.)

Bir de tabii, hava bedava, su bedava, Emacs bedava. :)

Peki böyle metin düzenleyerek her işimizi halledemeyeceksek? Yani kimse bugün daktilodan çıkmış gibi bir metin görmek istemiyor, azcık allı, güllü, resimli bir şeyler görmek istiyor. Bunun için de çözümüm LyX. Birincisi düzenli metinler oluşturmaya insanı mecbur bırakıyor. "Bölüm başlığı"na "bölüm başlığı" demek gerekiyor, "büyüklüğü 18 punto yap, kalınlaştır ve fontunu Arial'e çevir" değil. Word de bunu bekliyor ve her sürümünde giderek kolaylaştırıyor ama zorlamadığı için kullanılması tercih edilmiyor.

Word kullanırken resim eklediğimde, dokümanın resmin üstünde kalan kısmına bir yazı yazıp, resmin lüzumsuz yere kaymasını önlemek herhalde mümkündür de, ben bilmiyorum. Çünkü Lyx'te resim ekle dediğimde, PDF formatındaki son üründe o resmin sayfanın en uygun yerinde olmasını kendisi sağlıyor. Genel metinden bağımsız olarak sayfaya yerleştirilmesi gereken tablo, algoritma, resim veya kutucuk gibi öğeleri bu şekilde düzenlemek mümkün. Sonradan bunlardan "İçindekiler" gibi, "Tablolar" veya "Şekiller" listesini kendisi hazırlayabiliyor.

Buraya kadar LaTeX'in aslında "bilinmeyen" kısmı. Bilimsel çalışmada bulunmuş ve içinde formül geçen yazılar yazan herkes zaten LaTeX'i biliyordur. (Bilmiyorsa da, bilse iyi olur.) Matematik, Fizik, Kimya vs. kitaplarında gördüğünüz en karmaşık formülleri bile LaTeX üzerinde ifade edebilmek mümkün. Zaten bu kitapların bir çoğu LaTeX'le yazılıyor. Bunların sayfada en iyi şekilde görünmesini de sağlayan yine sistemin kendisi. Gördüğünüz veya görmediğiniz bütün matematiksel sembollerle beraber, hiyerogliflerden Kanji'ye, Devanagari'den Tolkien dillerinin alfabelerine, Satranç diyagramlarından Arkaik Güney Arapça yazısına kadar hemen her yazı sistemini LaTeX (ve dolayısıyla LyX) üzerinde ifade etmek mümkün. Evet bunların büyük kısmını Word'de de yapmak mümkün ama "Equation Editor" denen "şey"le formül yazmak gibi bir "tecrübe" yaşamak gerekiyor. (Yazıyı çevirirken kullandığım bir sembolü bulamadım Word'de, egzotik sembollerden biriydi, kuyruğu yılan gibi kıvrılmış bir ok, bulamadım ve canım sembolü alakasız bir okla değiştirmek zorunda kaldım.)

Ve tabii LaTeX ve LyX de bedava. LaTeX'i edinmek için http://www.latex-project.org/ftp.html adresinden işletim sisteminize uygun bir dağıtımı seçebilirsiniz. Linux kullanıcılarının sistemlerinde LaTeX (çoğu zaman teTeX adıyla) zaten vardır, LyX de birçoğunda kurulabilir bir seçenek olarak geliyor.

Türkçe yazmak için LyX içinden dil ayarlarını yapmanız gerek, Emacs için de bu yazıya yorum yazarak veya yandaki e-mail adresinden bana sorabilirsiniz. (Ben Türkçe yazıyorum, çeşitli ayarlar vardı, onları yazmam gerekebilir, burada anlatmaya gerek yok. Yine de Emacs'in kendisinin İngilizce olduğunu ve yardım kaynaklarınızın Türkçe için kısıtlı olabileceğini hatırlatmak gerek.)

Bu programlarla ilk karşılaşanların tavrı genelde burun kıvırmak oluyor, çünkü Microsoft'un en iyi yaptığı iş olan göz boyamaya pek önem vermiyorlar. Sağ alt köşede ataç çıkıp, size merhaba demiyor, düğmelerin üstüne gelince grafikler oynamıyor, menüler 3 boyutluymuş gibi yapmıyor, evet, ilk görüşte aşık olmuyorsunuz. Mesela Emacs'in Windows'taki açılış ekranı aşağıdaki gibi.

Lyx de ilk açıldığında

gibi görünüyor. (Resimlere tıklarsanız büyürler.) Ancak ilerleyen zamanlarda, kullanımı çok daha rahat, çok daha iyi düşünülmüş programlar oldukları ortaya çıkıyor. Word'ü (ve diğer Microsoft programlarını) sırf güzelliğine bakıp aşık olunan kadınlara benzetiyorum. Yanına yaklaştığınızda elinizdeki avucunuzdaki her şeyi alıyorlar ve bir süre sonra -yani o güzellikleri artık günlük hayatın bir parçası haline geldiğinde- gerçek programlarla çalışmadığınız için hayatınızdan beziyorsunuz. Tabii gerçek programların -ve kadınların- nasıl olduğunu biliyorsanız.

(2006-12-12 21:03:28)